«Ασπρόμαυρο» του Ντάνιελ Κέλμαν: Η τέχνη μέσα στις σκιές

15/11/2025 - 21:58

O Ντάνιελ Κέλμαν, (ο οποίος γεννήθηκε μεν στο Μόναχο αλλά μεγάλωσε στη Βιέννη από όπου κατάγεται ο πατέρας του) είναι αναμφίβολα ο μεγάλος αστέρας της σύγχρονης γερμανόφωνης πεζογραφίας. Η ιδιαιτερότητα των μυθιστορημάτων του Κέλμαν σε σχέση με την παράδοση της γερμανικής λογοτεχνίας έγκειται στο ότι ενέχει στοιχεία που ταιριάζουν περισσότερο με τη βρετανική: αίσθηση του χιούμορ, τόσο στη μορφή λεπτής ειρωνείας όσο και στη φαρσοκωμωδία, σαρκασμός, μια έφεση για τη γελοιοποίηση της σοβαροφάνειας. Ο ίδιος, αν και δεν κρύβει την αγάπη του για τη γερμανική γλώσσα και τους κλασικούς Γερμανούς συγγραφείς και φιλοσόφους, παραδέχθηκε σε μια συνέντευξή του στον Guardian πριν από δέκα χρόνια, ότι οι Γερμανοί συγγραφείς έχουν μάθει να κρύβουν το χιούμορ στα έργα τους, κάτι που ενδεχομένως να πηγάζει από τον δέκατο ένατο αιώνα όταν οι περισσότεροι συγγραφείς ήταν παιδιά προτεσταντών παστόρων με αποτέλεσμα η λογοτεχνία να είναι συνυφασμένη με την αυστηρότητα και τον θρησκευτικό συντηρητισμό της επαρχίας. Όμως στην παρούσα περίπτωση δεν έχουμε να κάνουμε με τον Κέλμαν του Εγώ και ο Καμίνσκι ή του F, τα δύο τόσο επιτυχημένα όσο και βάναυσα σατιρικά μυθιστορήματά του. Στο Ασπρόμαυρο, το τελευταίο του μυθιστόρημα, το θέμα είναι η ηθική ρευστότητα και η σχέση της με την ίδια τη φύση της τέχνης ως αναπαράσταση.

Το Ασπρόμαυρο λοιπόν είναι η ιστορία του περίφημου Αυστριακού σκηνοθέτη Γκέοργκ Βίλχελμ Παμπστ, ο οποίος μεγαλούργησε κυρίως την περίοδο του μεσοπολέμου στην ακμή του εξπρεσιονισμού. Ο Παμπστ μετά την προσάρτηση της Αυστρίας από τη ναζιστική Γερμανία κατέφυγε στο Χόλιγουντ όπως τόσοι άλλοι κεντροευρωπαίοι σκηνοθέτες της εποχής, για να διαπιστώσει όμως με πικρία ότι το προσωπικό όραμα του σκηνοθέτη ως καλλιτέχνη εκεί δεν είχε την παραμικρή σημασία και οι ταινίες που τον καλούσαν να σκηνοθετήσει υπαγορεύονταν από τους παραγωγούς που ενδιαφέρονταν για εύπεπτα και απλοϊκά σενάρια που θα έφερναν το ευρύ κοινό στις αίθουσες. Έτσι καταφεύγει στη Γαλλία όπου είχε σκηνοθετήσει παλαιότερα ταινίες αλλά η υγεία της μητέρας του τον αναγκάζει να την επισκεφτεί με αποτέλεσμα το ξέσπασμα του πολέμου να τον εγκλωβίσει εντός του Ράιχ. Από εκεί και πέρα οι πολύ δύσκολες συνθήκες τον αναγκάζουν να εργαστεί διστακτικά στη ναζιστική Γερμανία και να συναντηθεί με τον Γκέμπελς. Ο Παμπστ σιχαίνεται τους ναζί αλλά νιώθει ότι δεν έχει άλλη επιλογή από το να συμβιβαστεί ως ένα βαθμό μαζί τους, ανήμπορος πλέον να διαφύγει, γυρίζοντας ταινίες με τη χρηματοδότηση του καθεστώτος και συνεργαζόμενος με την ατάλαντη ιέρεια της ναζιστικής κινηματογραφικής βιομηχανίας Λένι Ρίφενσταλ.

Εδώ είναι βεβαίως που ο Κέλμαν εισάγει το κεντρικό σημείο κρίσης του έργου: Ποια είναι η δυσδιάκριτη εκείνη διαχωριστική γραμμή που καθορίζει τον εξαναγκασμό από τη συνενοχή; Πότε ψευδόμαστε στον εαυτό μας για να διατηρήσουμε την βολή μας δημιουργώντας μία συνειδητή ψευδαίσθηση και πότε απλά προσπαθούμε να επιβιώσουμε σε μία εφιαλτική κατάσταση που δεν έχουμε επιλέξει και στην οποία έχουμε ευθύνη και για άλλους ανθρώπους; Πώς λειτουργεί η σταδιακή δηλητηρίαση πεποιθήσεων μέσα από τον συνδυασμό εκφοβισμού και επιβράβευσης; Εδώ λοιπόν έχουμε να κάνουμε με ζητήματα ηθικής φύσεως σε ακραίες όμως συνθήκες.

Ένας δόλιος τρόπος που ο Γκέμπελς καταφέρνει να τουμπάρει τον Παμπστ είναι ότι του δίνει την ελευθερία να γυρίσει ό,τι είδους ταινία θέλει και όχι απλά τις εμπορικές και άψυχες ταινίες που του υπαγορεύουν στο Χόλιγουντ, γνωρίζοντας ότι έτσι κεντρίζει τη ματαιοδοξία του καλλιτέχνη που έχει ανάγκη να εκφραστεί. Πολλά ερωτήματα εγείρονται: ένα σπουδαίο έργο τέχνης δικαιολογεί ή όχι τον συμβιβασμό; Πριν προλάβετε να απαντήσετε αναλογιστείτε πόσα σπουδαία έργα δεν θα υπήρχαν ποτέ αν οι καλλιτέχνες δεν βρίσκονταν υπό την προστασία ηθικά αμφιλεγόμενων χορηγών. Δεν είναι η ανθρώπινη ηθική μια γκρίζα ζώνη; Ή μήπως τελικά ορισμένα ζητήματα είναι απλά άσπρο και μαύρο και δεν επιδέχονται εκλογίκευσης; Θα έλεγα ότι ο Κέλμαν παίζει με τον τίτλο «Ασπρόμαυρο» υπό τη διττή έννοια των ασπρόμαυρων ταινιών της εποχής από τη μία και της απόχρωσης των ηθικών επιλογών από την άλλη, έλα όμως που ο τίτλος στην ελληνική έκδοση, όσο επιτυχημένος κι αν είναι, αποτελεί επιλογή του εκδότη και όχι του Κέλμαν, αφού ο πρωτότυπος τίτλος του μυθιστορήματος στα γερμανικά είναι «το παιχνίδι του φωτός» ή αλλιώς «η ταινία».

Ενδιαφέρουσα είναι σαφώς η επιλογή του Κέλμαν να προσεγγίσει την αφήγηση πολυφωνικά, με διαφορετική οπτική γωνία σε κάθε κεφάλαιο, μέσω ενδοδιηγητικών τριτοπρόσωπων και ενίοτε πρωτοπρόσωπων αφηγήσεων. Έτσι δημιουργεί ένα πιο συλλογικό πορτρέτο, μια ευρύτερη τοιχογραφία που μπορεί και αποτυπώνει πιο πειστικά το συνολικό κλίμα, φέρνοντας στο μυαλό λίγο τον Ντέμπλιν. Αλλά δεν σταματάει εκεί. Συχνά αποφασίζει να παρεκκλίνει από την σταθερή πορεία του ρεαλισμού μέσα από μερικές δόσεις σουρεαλισμού ή γκροτέσκου. Και αυτή του η επιλογή είναι λογική, αφού επιστρατεύοντας τον παραμορφωτικό φακό μπορεί να αποκαλύψει καλύτερα μια φριχτά παραμορφωμένη ιστορική περίοδο όπου τίποτα δεν μοιάζει πραγματικό.

Στο Ασπρόμαυρο λοιπόν δεν έχουμε να κάνουμε με τον καυστικά σατιρικό Κέλμαν, κάτι που ομολογώ πως μου λείπει. Έχουμε όμως κάτι διαφορετικό και ενδεχομένως πιο ώριμο: έναν συγγραφέα που βρίσκεται στο απόγειο της καριέρας του, ικανό να διαχειρίζεται διάφορες τεχνικές και να θίγει με αξιοζήλευτη ισορροπία δύσκολα ζητήματα. Το θέμα του βιβλίου και οι τεχνικές που επιστρατεύει δεν συντελούν ενδεχομένως στην πιο ψυχαγωγική αναγνωστική εμπειρία, αλλά συντελούν σε ένα εξαιρετικό μυθιστόρημα.      

Adblock test (Why?)

Πηγή: elculture

Σχετικά άρθρα

• «Θεραπεία» του David Lodge: Ζητείται «Θεραπεία» για την ύπαρξη (1.000)
• Έψαχνε για ένα σχέδιο συνταξιοδότησης. Βρήκε τον «λεσβιακό παράδεισο» (1.000)
• Πέθανε η Ιρλανδή συγγραφέας Έντνα Ο’Μπράιαν (1.000)
• Τζένη Μαστοράκη (1949 - 2024) (1.000)
• «Ματαδόρ» (1.000)

Δημοσίευση από AutoPolis, Βρίσκεται στις κατηγορίες Πολιτισμός και Ψυχαγωγία

Σχολιάστε το άρθρο